Đức Giáo hoàng Phanxicô gặp gỡ Đại giáo chủ Ali al-Sistani tại Najaf (Iraq)
(Vatican Media)
Vatican News
Cuộc xung đột bùng nổ tại Trung Đông từ ngày 28/2/2026, sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran cùng với những đòn đáp trả bằng tên lửa của Tehran, đã đẩy khu vực vào một tình trạng căng thẳng chưa từng có. Những cuộc tấn công này không chỉ gây ra thiệt hại lớn về nhân mạng và cơ sở hạ tầng mà còn có nguy cơ vẽ lại bản đồ chính trị của Trung Đông. Trong bối cảnh ấy, tiếng nói của Tòa Thánh vang lên với lời kêu gọi hòa bình, đối thoại và trách nhiệm đạo đức của các bên liên quan. Theo cha Spadaro, để hiểu được tầm quan trọng và ảnh hưởng của tiếng nói đó, cần nhìn lại con đường lâu dài và kiên nhẫn mà các vị Giáo hoàng đã xây dựng trong quan hệ với Iran và thế giới Hồi giáo Shia — một con đường được dệt nên từ các cuộc gặp gỡ, những lời nói thận trọng và những cử chỉ mang tính ngôn sứ, một hành trình càng có ý nghĩa sâu sắc hơn trong bối cảnh bi kịch chiến tranh hiện nay.
Ngoại giao Vatican và Iran dưới triều Đức Thánh Cha Bênêđictô XVI
Quan hệ giữa Tòa Thánh và Cộng hòa Hồi giáo Iran trải qua giai đoạn phức tạp dưới triều đại Đức Thánh Cha Bênêđictô XVI, vừa được thúc đẩy bởi mong muốn đối thoại chân thành, vừa bị chi phối bởi những căng thẳng khó tránh khỏi. Bài diễn văn của ngài tại Regensburg (Đức) vào tháng 9 năm 2006, trong đó ngài trích dẫn một nhận định lịch sử về “thánh chiến” Hồi giáo, đã gây phản ứng mạnh mẽ trong thế giới Hồi giáo. Nhiều lãnh đạo tôn giáo và chính trị tại Iran chỉ trích bài diễn văn này, thậm chí xem đó như một phần của âm mưu nhằm kích động xung đột giữa các tôn giáo.
Tuy nhiên, với sự kiên nhẫn đặc trưng của nền ngoại giao Vatican, Đức Bênêđictô XVI đã nỗ lực hàn gắn các mối quan hệ. Trong bài nói chuyện với Đại sứ Iran cạnh Tòa Thánh ngày 29/10/2009, ngài khẳng định rằng “việc thiết lập các mối quan hệ thân thiện giữa các tín hữu của những tôn giáo khác nhau là một nhu cầu cấp bách của thời đại chúng ta”. Ngài cũng bày tỏ niềm vui trước các cuộc gặp gỡ thường xuyên giữa Hội đồng Tòa Thánh về Đối thoại Liên tôn và Tổ chức Văn hóa và Quan hệ Hồi giáo của Iran về những chủ đề cùng quan tâm.
Một điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Đức Bênêđictô XVI là sự quan tâm đến cộng đồng Kitô hữu tại Iran. Ngài nhắc rằng Kitô giáo đã hiện diện tại quốc gia này từ những thế kỷ đầu tiên, và cộng đồng Kitô hữu tại đây là một phần của xã hội Iran, với truyền thống chung sống hòa bình lâu dài với người Hồi giáo. Vì vậy, ngài kêu gọi chính quyền Iran bảo đảm quyền tự do tôn giáo cho các Kitô hữu.
Các cuộc đối thoại liên tôn đã được củng cố bằng những bước đi cụ thể. Năm 2010, Đức Hồng y Jean-Louis Tauran, khi đó là Chủ tịch Hội đồng Tòa Thánh về Đối thoại Liên tôn, đã đến Tehran để tham dự vòng đối thoại thứ bảy giữa Tòa Thánh và Iran. Nhân dịp này, ngài trao một bức thư cá nhân của Đức Bênêđictô XVI cho Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad, trong đó bày tỏ sự tôn trọng đối với Iran và mong muốn hợp tác trong các vấn đề đạo đức toàn cầu và hòa bình thế giới.
Phía Iran cũng thể hiện sự cởi mở. Đại sứ Ali Akbar Naseri cho biết Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad đã chính thức mời Đức Thánh Cha đến thăm Iran, nhấn mạnh rằng quan hệ giữa hai bên “rất chân thành và thân thiện”. Lời mời này được lặp lại vào tháng 2/2012 sau chuyến thăm Tehran của Đức Hồng y Tauran, cho thấy vào thời điểm đó chính quyền Iran sẵn sàng sử dụng kênh ngoại giao Vatican như một cách để giảm bớt sự cô lập trên trường quốc tế.
Ngoại giao thời Đức Thánh Cha Phanxicô: “văn hóa gặp gỡ”
Khi Đức Thánh Cha Phanxicô được bầu vào tháng 3/2013, chính sách ngoại giao của Tòa Thánh đối với Trung Đông bước sang một giai đoạn mới, được định hình bởi “văn hóa gặp gỡ” mà vị giáo hoàng người Argentina đặt ở trung tâm giáo huấn của mình. Theo cách nhìn này, sự dấn thân của Tòa Thánh với thế giới trong triều đại Đức Phanxicô được đặc trưng bởi một cuộc đối thoại toàn diện; đối thoại với mọi bên — dù có bất đồng sâu sắc — vẫn là con đường cần thiết để xây dựng hòa bình. Ngoại giao Vatican trong thời Đức Phanxicô được đặc trưng bởi việc duy trì đối thoại với nhiều lãnh đạo trên thế giới.
Trong bối cảnh đó, cần hiểu cam kết của Tòa Thánh trong việc coi Iran như một đối tác đối thoại toàn cầu. Trước xung đột nội bộ trong thế giới Hồi giáo giữa người Sunni và người Shia, Tòa Thánh phải tránh nguy cơ bị cuốn vào sự đối đầu giữa Riyadh và Tehran nếu đứng về một phía.
Một cột mốc quan trọng trong quan hệ giữa Tòa Thánh và Iran là chuyến thăm Vatican của Tổng thống Hassan Rouhani vào ngày 26/1/2016. Trong cuộc gặp này, hai bên đã thảo luận về nhiều chủ đề, từ các giá trị tinh thần chung, đời sống của Giáo hội tại Iran, đến việc thúc đẩy phẩm giá con người và tự do tôn giáo. Ngoài ra, các cuộc trao đổi cũng đề cập đến thỏa thuận hạt nhân Iran và vai trò của Tehran trong việc tìm kiếm giải pháp chính trị cho các cuộc xung đột tại Trung Đông.
Hai bên cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của đối thoại liên tôn trong việc thúc đẩy hòa giải và hòa bình. Đây không chỉ là một cử chỉ ngoại giao thông thường mà còn là sự công nhận lẫn nhau trên bình diện quốc tế. Thực tế, Tòa Thánh duy trì quan hệ ngoại giao với Iran, trong khi không có quan hệ ngoại giao chính thức với một số quốc gia khác trong khu vực, ví dụ như Ả Rập Saudi. Mối quan hệ này tiếp tục được củng cố với chuyến thăm của Ngoại trưởng Iran Mohammad Javad Zarif ngày 17/5/2021.
Những căng thẳng và giới hạn của đối thoại
Dù vậy, quan hệ giữa Tòa Thánh và Iran không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Các vấn đề về nhân quyền và tự do chính trị tại Iran vẫn thường xuyên gây tranh cãi. Sau cái chết của Mahsa Amini năm 2022, các cuộc biểu tình mang khẩu hiệu “Phụ nữ, Sự sống, Tự do” bùng nổ trên khắp đất nước và bị chính quyền đàn áp mạnh mẽ.
Trước tình hình này, Đức Phanxicô đã chọn bài diễn văn đầu năm trước các đại sứ cạnh Tòa Thánh như cơ hội để bày tỏ lo ngại về sự bế tắc trong các cuộc đàm phán hạt nhân, đồng thời lên án tình trạng tại một quốc gia “nơi quyền sống bị đe dọa bởi án tử hình, được sử dụng dưới danh nghĩa công lý của nhà nước”. Ngài cũng thừa nhận rằng các cuộc biểu tình “đòi hỏi sự tôn trọng hơn đối với phẩm giá của phụ nữ”. Tuy nhiên, ngài vẫn tiếp tục duy trì con đường đối thoại với Iran, bởi theo quan điểm của Vatican, việc nói lên sự thật và duy trì đối thoại không loại trừ lẫn nhau.
Cuộc gặp lịch sử tại Najaf
Một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ giữa Tòa Thánh và thế giới Hồi giáo Shia là chuyến tông du Iraq của Đức Phanxicô vào năm 2021. Tại thành phố Najaf, ngài đã gặp Đại giáo chủ Ali al-Sistani, một trong những lãnh đạo tôn giáo có ảnh hưởng lớn nhất trong Hồi giáo Shia.
Cuộc gặp này mang ý nghĩa lịch sử. Lần đầu tiên Đại giáo chủ tiếp một nguyên thủ quốc gia, và ông cũng đã đứng dậy chào Đức Thánh Cha — điều chưa từng xảy ra trước đây. Hai nhà lãnh đạo nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hợp tác giữa các tôn giáo và của việc thúc đẩy hòa bình, khoan dung và tình liên đới nhân loại. Đức Thánh Cha Phanxicô gọi cuộc gặp này là “không thể quên”. Mohammad Ali Abtahi, Phó Tổng thống dưới thời Tổng thống Khatami, mô tả đây là “một trong những bước ngoặt lịch sử của các tôn giáo độc thần”.
Thông điệp của cuộc gặp gỡ này có ý nghĩa địa chính trị sâu sắc. Nó cho thấy rằng Hồi giáo Shia không phải là một khối đồng nhất và rằng các truyền thống tôn giáo khác nhau có thể đối thoại với nhau mà không bị chi phối bởi các lợi ích chính trị.
Tiếng nói của Đức Thánh Cha Lêô XIV trước bi kịch chiến tranh
Ngày nay, khi chiến tranh lại bùng nổ tại Trung Đông, Đức Thánh Cha Lêô XIV tiếp tục truyền thống kêu gọi hòa bình của các vị Giáo hoàng. Trong buổi đọc kinh Truyền Tin ngày 1/3, Chúa Nhật II Mùa Chay, ngài bày tỏ sự lo lắng sâu sắc trước những diễn biến tại Iran và Trung Đông. Ngài nhấn mạnh rằng hòa bình không thể được xây dựng bằng vũ khí hay những lời đe dọa lẫn nhau, mà chỉ có thể đạt được thông qua đối thoại chân thành và có trách nhiệm. Ngài kêu gọi các bên liên quan chấm dứt vòng xoáy bạo lực trước khi nó dẫn đến một thảm họa không thể cứu vãn.
Vài giờ sau, khi thăm giáo xứ Chúa Thăng Thiên tại khu Quarticciolo ở Roma, Đức Lêô XIV lại nhắc đến bi kịch đang diễn ra: “Tôi rất lo lắng về những gì đang xảy ra trên thế giới, đặc biệt ở Trung Đông, hôm qua, hôm nay, và tôi không biết sẽ kéo dài bao nhiêu ngày nữa. Chiến tranh lại xảy ra một lần nữa!”.
Ngài cũng nói với các trẻ em quy tụ ở đó về thảm kịch Gaza, nơi “rất nhiều trẻ em đã chết, rất nhiều em mất cha mẹ, mất trường học và mất mái nhà”. Những lời này tiếp nối truyền thống lên tiếng mạnh mẽ của Đức Phanxicô về Trung Đông, đồng thời mang tính cấp bách hơn trong bối cảnh hiện nay.
Chiến tranh và những câu hỏi lớn
Theo nhiều nhà quan sát, cuộc chiến hiện nay không thể được nhìn đơn giản như cuộc đối đầu giữa thiện và ác. Đằng sau nó là những tính toán địa chính trị phức tạp và lợi ích quyền lực của các quốc gia. Trong khi đó, những người phải chịu hậu quả nặng nề nhất lại là dân thường — đặc biệt là phụ nữ, trẻ em và người già.
Cái chết của các lãnh đạo chính trị không nhất thiết mang lại hòa bình. Thậm chí, nó có thể làm gia tăng nguy cơ bất ổn và xung đột nội bộ trong một quốc gia vốn đã chịu nhiều áp lực.
Trong bối cảnh đó, các lãnh đạo tôn giáo nhấn mạnh rằng tôn giáo không nên bị lợi dụng cho các mục tiêu chính trị. Điều cần thiết là phải đặt lợi ích của con người và các dân tộc lên trên mọi toan tính quyền lực.
Con đường duy nhất: đối thoại và ngoại giao
Theo quan điểm của Tòa Thánh, giải pháp bền vững duy nhất cho Trung Đông vẫn là đối thoại ngoại giao. Những nỗ lực trong nhiều năm qua — từ các cuộc gặp gỡ với lãnh đạo Iran, chuyến thăm Najaf, đến các sáng kiến đối thoại liên tôn — đã tạo nên một nền tảng quan trọng cho việc xây dựng hòa bình trong tương lai.
Đức Phanxicô từng viết trong thông điệp Fratelli tutti rằng mỗi cuộc chiến đều khiến thế giới trở nên tồi tệ hơn so với trước khi nó bắt đầu. Vì thế, lựa chọn hòa bình không phải là sự ngây thơ, nhưng là một hành động khôn ngoan và có trách nhiệm.
Trong bối cảnh hiện nay, lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng Lêô XIV không chỉ là một lời cầu nguyện, mà còn là một định hướng cho cộng đồng quốc tế: chỉ có “đối thoại hợp lý, chân thành và có trách nhiệm” mới mở ra lối thoát chấm dứt bạo lực. Nhưng để ngoại giao lấy lại vai trò của mình, các cường quốc trên thế giới phải từ bỏ điều mà Đức Phanxicô từng gọi là cám dỗ “đùa với lửa, với tên lửa và bom, với những vũ khí gieo rắc nước mắt và cái chết, phủ lên ngôi nhà chung của chúng ta tro bụi và hận thù”.
Tương lai của Trung Đông — và có thể cả hòa bình thế giới — sẽ phụ thuộc vào việc các quốc gia có sẵn sàng chọn con đường đối thoại thay vì bạo lực hay không. Lời cầu nguyện mà Đức Lêô XIV dâng lên từ cửa sổ Dinh Tông Tòa cũng là một chương trình chính trị, theo nghĩa cao nhất của từ này: chấm dứt bạo lực, khôi phục vị thế hàng đầu của ngoại giao và hướng đến lợi ích của các dân tộc. Và đó cũng chính là thông điệp cốt lõi mà Tòa Thánh đã kiên trì nhắc nhở trong nhiều thập niên qua.
Nguồn: vaticannews.va